Ortografia w Polsce od lat budzi żywe zainteresowanie społeczne. Dyskusje na temat poprawnej pisowni toczą się codziennie w najróżniejszych przestrzeniach – nie tylko w szkołach, lecz także w mediach i przy rodzinnych stołach. Popełniając nawet drobny błąd, można zwykle spodziewać się natychmiastowej reakcji ze strony lokalnych purystów czy internetowych „znawców”. Dzieje się tak m.in. dlatego, że poprawne posługiwanie się językiem często bywa utożsamiane z dobrym wykształceniem, rzetelnością i profesjonalizmem. W świadomości społecznej to przede wszystkim znajomość zasad ortograficznych stanowi miarę kompetencji, dlatego też wszelkie zmiany w zakresie pisowni nieodłącznie pociągają za sobą silne emocje.
W maju 2025 r. Internet zdominowały publicystyczne doniesienia o rzekomej „rewolucji ortograficznej”, przeprowadzonej przez Radę Języka Polskiego przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk. I choć ostatnia tak duża reforma ortografii miała miejsce w 1936 r. (a więc aż 89 lat temu!), trudno uchwalone niedawno zmiany zasad (z mocą obowiązującą od 1 stycznia 2026 r.) określić rzeczoną „rewolucją”. Podkreślić warto fakt, że obejmują one wyłącznie tzw. konwencjonalne zasady pisowni, czyli:
- pisownię wielką i małą literą,
- pisownię łączną i rozdzielną,
- pisownię z łącznikiem.
Rada Języka Polskiego informuje ponadto, że większość z wprowadzonych zmian była postulowana już wiele temu – organ ten uznaje, że uchwalenie nowych zasad przyniesie korzyść w postaci:
- uproszczenia i ujednolicenia zapisu poszczególnych grup wyrazów i połączeń,
- eliminacji wyjątków,
- a także likwidacji przepisów, których stosowanie jest z różnych powodów problematyczne (np. wymaga od piszącego zbyt drobiazgowej analizy znaczeniowej tekstu).
Komunikat jest więc następujący: zamiast rewolucji doszło do uporządkowania reguł i kompromisu między tradycją a współczesnymi potrzebami Polaków. Takie właśnie stwierdzenie pojawia się w ramach kampanii społecznej na temat zmian w polskiej ortografii, zainaugurowanej w mediach społecznościowych 15 września 2025 r. Profilom pod nazwą „ortografia 2026”, zarówno na Facebooku, portalu X, jak i Instagramie, przyświeca hasło: „zmiany w pisowni – mniej wątpliwości, więcej pewności”. W praktyce tezę tę zweryfikuje jednak najbliższy czas.
11 nowych zasad ortograficznych obowiązujących od 1 stycznia 2026 r.
1. Pisownia wielką literą nazw mieszkańców miast i ich dzielnic, osiedli i wsi; przykłady: Warszawianin, Ochocianka, Mokotowianin, Nowohucianin, Chochołowianin.
Uwaga! Dopuszczenie alternatywnego zapisu (małą lub wielką literą) nieoficjalnych nazw etnicznych, takich jak kitajeclub Kitajec, angollub Angol, żabojadlub Żabojad.
2. Wprowadzenie pisowni wielką literą nie tylko nazw firm, marek i modeli wyrobów przemysłowych, ale także pojedynczych egzemplarzy tych wyrobów; przykłady: 1) samochód marki Ford, 2) pod oknem zaparkował czerwony Ford.
3. Wprowadzenie rozdzielnej pisowni cząstek -bym, -byś, -by, -byśmy, -byście ze spójnikami; przykład: Zastanawiam się, czy by nie pojechać w góry.
4. Ustanowienie pisowni łącznej nie- z imiesłowami odmiennymi (bez względu na interpretację znaczeniową: czasownikową lub przymiotnikową), tj. zniesienie wyjątku zezwalającego na „świadomą pisownię rozdzielną”.
5. Ujednolicenie zapisu (małą literą) przymiotników tworzonych od nazw osobowych, bez względu na to, czy ich interpretacja jest dzierżawcza (odpowiadają na pytanie czyj?), czy też jakościowa (odpowiadają na pytanie jaki?); przykłady: dramat szekspirowski, epoka zygmuntowska, koncert chopinowski, wiersz miłoszowski.
Uwaga! Przymiotniki tworzone od imion (rzadziej od nazwisk), zakończone na -owy, -in(-yn), -ów, będą mogły być zapisywane małą lub wielką literą; przykłady: jackowe dziecilub Jackowe dzieci, poezja miłoszowalub poezja Miłoszowa,zosina lalkalub Zosina lalka, jacków domlub Jacków dom.
6. Wprowadzenie łącznej pisowni członu pół- w wyrażeniach:
- półzabawa, półnauka;
- półżartem, półserio;
- półspał, półczuwał
oraz pisowni z łącznikiem w połączeniu typu: pół-Polka, pół-Francuzka (odniesionym do osoby będącej w połowie Polką, w połowie Francuzką).
7. Dopuszczenie w parach wyrazów równorzędnych, podobnie lub identycznie brzmiących, występujących zwykle razem, trzech wersji pisowni:
1) z łącznikiem, np. tuż-tuż; trzask-prask; bij-zabij;
2) z przecinkiem, np. tuż, tuż; trzask, prask; bij, zabij;
3) rozdzielnie, np. tuż tuż; trzask prask; bij zabij.
8. W zakresie użycia wielkich liter w nazwach własnych:
a) w nazwach komet wprowadzenie zapisu wszystkich członów wielką literą, np. Kometa Halleya;
b) dopuszczenie wariantywnej pisowni wielką lub małą literą wyrazów cieśnina, góra, jaskinia, jezioro, kanał, morze, nizina, półwysep, przełęcz, przesmyk, przylądek, pustynia, wyspa, wyżyna, zatoka itp., jeśli poprzedzają one nawę geograficzną będącą rzeczownikiem w mianowniku; przykłady: Cieśnina Bosfor lub cieśnina Bosfor, Góra Tabor lub góra Tabor, Jezioro Gopło lub jezioro Gopło;
c) w nazwach obiektów przestrzeni publicznej wprowadzenie pisowni wielką literą stojącego na początku wyrazu aleja, brama, bulwar, osiedle, plac, park, kopiec, kościół, klasztor, pałac, willa, zamek, most, molo, pomnik, cmentarz (przy utrzymaniu pisowni małą literą wyrazu ulica); przykłady: ulica Józefa Piłsudskiego, Aleja Róż, Plac Zbawiciela, Kopiec Wandy, Kościół Mariacki;
d) wprowadzenie pisowni wielką literą wszystkich członów (oprócz przyimków i spójników) w wielowyrazowych nazwach lokali usługowych i gastronomicznych; przykłady: Karczma Słupska, Kawiarnia Literacka, Księgarnia Naukowa, Kino Charlie, Apteka pod Orłem;
e) wprowadzenie pisowni wielką literą wszystkich członów (oprócz przyimków i spójników oraz wyrazów typu imienia)w nazwach orderów, medali, odznaczeń, nagród i tytułów honorowych; przykłady: Nagroda im. Jana Karskiego i Poli Nireńskiej, Nagroda Nobla, Nagroda Rektora za Wybitne Osiągnięcia Naukowe, Mistrz Mowy Polskiej, Honorowy Obywatel Miasta Krakowa.
9. W zakresie pisowni prefiksów:
a) uzupełnienie reguły ogólnej: W języku polskim przedrostki – rodzime i obce – pisze się łącznie z wyrazami zapisywanymi małą literą. Jeśli wyraz zaczyna się od wielkiej litery, po przedrostku stawia się łącznik, np. super-Europejczyk;
b) dopuszczenie rozdzielnej pisowni cząstek takich jak super-, ekstra-, eko-, wege- mini-, maksi, midi-, mega-, makro-, które mogą występować również jako samodzielne wyrazy; przykłady:
- miniwieża lub mini wieża, bo jest możliwe: wieża (w rozmiarze) mini;
- superpomysł lub super pomysł, bo jest możliwe: pomysł super;
- ekożywność lub eko żywność, bo jest możliwe: żywność eko.
10. Wprowadzenie jednolitej łącznej pisowni cząstek niby-, quasi- z wyrazami zapisywanymi małą literą; przykłady: nibyartysta, nibyorientalny, nibyromantycznie, quasinauka, quasipostępowy, quasiromantycznie, przy zachowaniu pisowni z łącznikiem przed wyrazami zapisywanymi wielką literą, np. niby-Polak, quasi-Anglia.
11. Wprowadzenie łącznej pisowni nie- z przymiotnikami i przysłówkami odprzymiotnikowymi bez względu na kategorię stopnia, a więc także w stopniu wyższym i najwyższym; przykład: niemiły, niemilszy, nienajmilszy.
O czym warto pamiętać?
1. Chociaż nowe zasady zostaną wprowadzone już od 1 stycznia 2026 r., najbliższe 5 lat (2026–2030) CKE uznaje za okres przejściowy, podczas którego na egzaminach zewnętrznych (egzamin ósmoklasisty, egzamin maturalny) będą akceptowane zarówno stare, jak i nowe zasady. Nowa ortografia stanie się w tym zakresie jedynym obowiązującym standardem dopiero od 2031 r. Warto jednak pamiętać o obowiązku konsekwentnego stosowania jednolitego sposobu zapisu.
2. Z końcem 2026 r. ukaże się słownik ortograficzny Rady Języka Polskiego zgodny z nowymi zasadami pisowni, który będzie dostępny bezpłatnie online.
3. Do czasu wydania wymienionego wyżej słownika zaleca się korzystanie z dokumentu pt. Zasady pisowni i interpunkcji polskiej (najnowsza wersja: załącznik nr 2 do komunikatu Rady Języka Polskiego z dnia 16 czerwca 2025 r.), który zbiera wszystkie przepisy, zarówno te obowiązujące od dawna, jak i te uchwalone ostatnio.
Netografia:
- https://babaodpolskiego.pl/komunikat-rady-jezyka-polskiego-zmiana-zasad-ortografii-od-1-stycznia-2026-r/, dostęp: październik 2025.
- https://ewapopielarz.pl/nowe-zasady-pisowni-rjp-2026/, dostęp: październik 2025.
- https://nowyrjp.pan.pl/kampania-informujaca-o-zmianach-pisowni-2026/, dostęp: październik 2025.
- https://nowyrjp.pan.pl/komunikat-rady-jezyka-polskiego-przy-prezydium-pan-z-dnia-16-czerwca-2025-r/, dostęp: październik 2025.
Artykuł pt. Zmiany zasad ortografii od 2026 r. opracowała: Joanna Pałka
Szkoła Podstawowa – portal dla nauczycieli