Rodzice i opiekunowie pragną stworzyć najmłodszym jak najlepsze warunki do rozwoju od pierwszych chwil życia. Wiemy, że rozwój ten jest determinowany zarówno przez czynniki wewnętrzne, takie jak geny, jak i zewnętrzne, związane ze środowiskiem, w którym wzrasta młody człowiek.
Dbając o rutynę, schemat dnia, sposób odżywiania, budujemy zasoby wspierające naszych podopiecznych, jednocześnie starając się uchronić ich – co nie zawsze jest możliwe – przed skutkami niekorzystnych zjawisk, takich jak choroby, urazy czy substancje psychoaktywne. Sytuacją szczególnie niebezpieczną dla rozwoju dziecka jeszcze przed narodzinami jest narażenie rozwijającego się płodu na kontakt z alkoholem. Może wówczas dojść do problemów rozwojowych, określanych jako FASD – Spektrum Płodowych Zaburzeń Alkoholowych.
Czym jest FASD?
Termin ten określa zespół zaburzeń w rozwoju będących następstwem spożycia przez matkę alkoholu w czasie ciąży. Obejmuje spektrum objawów, różniących się stopniem nasilenia w zależności od szkód, jakie wyrządził alkohol rozwijającemu się płodowi. W omawianym spektrum wyróżniamy:
- zaburzenia neurobehawioralne, wynikające z uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego w ograniczonym obszarze,
- zaburzenia neurorozwojowe, obejmujące większe uszkodzenie OUN,
- częściowy płodowy zespół alkoholowy (pFAS), przejawiający się nie tylko w uszkodzeniu OUN, ale również dysmorfii twarzy,
- płodowy zespół alkoholowy (FAS), najcięższa postać w spektrum zaburzeń, obejmujący uszkodzenie OUN, dysmorfię twarzy i upośledzenie wzrostu.
Rozpoznanie konkretnej formy FASD wymaga specjalistycznej, interdyscyplinarnej diagnozy i spełnienia ściśle określonych kryteriów. Spektrum trudności w rozwoju wynikające z eskpozycji na alkohol w okresie prenatalnym jest bardzo szerokie, jednak, jak wynika z powyższych informacji, wspólnym mianownikiem łączącym wszystkie rozpoznane przypadki jest uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego. Temu zasadniczemu elementowi mogą towarzyszyć:
- opóźnienie rozwoju psychoruchowego,
- nadpobudliwość psychoruchowa,
- zaburzenia neurologiczne i behawioralne,
- wady rozwojowe narządów wewnętrznych i układu ruchu.
W ich następstwie może dojść do:
- trudności w uczeniu się,
- zaburzeń pamięci, koncentracji uwagi, logicznego myślenia, rozwiązywania problemów, rozumienia przyczyn i skutków zdarzeń,
- zaburzenia praksji, koordynacji ruchowej,
- trudności w funkcjonowaniu emocjonalnym i społecznym, nawiązywaniu relacji i przestrzeganiu zasad życia społecznego.
Jak pomóc uczniowi z FASD?
Z szacunków prowadzonych przez ośrodki i instytucje europejskich krajów, w każdym tysiącu urodzonych dzieci kilkoro może zostać dotkniętych jakąś formą płodowych zaburzeń alkoholowych – z czysto statystycznego punktu widzenia istnieje spore prawdopodobieństwo, że w gronie naszych uczniów znajdzie się uczeń borykający się z którąś z opisywanych wyżej trudności. Jak możemy go wesprzeć?
- Używajmy konkretnych zwrotów i poleceń, mówmy zwięźle, krótko, przekazując jedną informację naraz, każdorazowo zlecając jedną rzecz do wykonania.
- Utrzymujmy kontakt wzrokowy z uczniem.
- Zadbajmy o stały schemat wykonywanych czynności, powtarzajmy polecenia w razie potrzeby.
- Stosujmy stałe zasady – na ich przyswojenie uczeń również może potrzebować więcej powtórzeń i czasu.
- Pamiętajmy, że uczeń z FASD może potrzebować kontroli z naszej strony nad wykonywanymi zadaniami.
- W miarę możliwości, ograniczmy rozpraszające bodźce.
- Zachęcajmy, ale nie zmuszajmy do podejmowania działania – jeśli dziecko nie jest w stanie wykonać jakiegoś działania, nie jest na nie gotowe – powróćmy do niego za jakiś czas.
- W przypadku dłuższych trudności w skupieniu uwagi zaproponujmy czynność, która nie rozproszy pozostałych uczniów, a pozwoli na „przewietrzenie” głowy.
- Jeśli dziecko jest rozdrażnione, upewnijmy się, że nie jest głodne, zmęczone czy przeciążone sensorycznie.
Zauważmy, że powyższe wskazówki brzmią dość uniwersalnie – każdy uczeń zasługuje na przerwę, ukierunkowanie uwagi czy zaspokojenie potrzeb fizycznych. Dlaczego więc rozpoznanie FASD ma takie znaczenie? Świadomość, że trudności ucznia wynikają z zupełnie niezależnych od niego biologicznych uwarunkowań, pomaga spojrzeć na nie z innej perspektywy. Wiedza na temat skutków uszkodzeń w OUN może mieć szczególne znaczenie np. podczas prowadzenia zajęć z wychowania fizycznego, matematyki czy geografii, gdzie niezbędne jest planowanie ruchu, myślenie przestrzenne lub abstrakcyjne.
Nie musimy samodzielnie znać odpowiedzi na wszystkie trudności ucznia – współpraca z jego rodzicami/opiekunami i szkolnymi specjalistami może pomóc nam przekierować działania na osiągnięcie ważnych dla podopiecznego celów i umiejętności, uczynić edukację bardziej dostosowaną do jego możliwości. Kluczowa jest świadomość trudności, cierpliwość i otwartość na współpracę.
Bibliografia:
- D. Hryniewicz, Specyfika pomocy psychologiczno-pedagogicznej dzieciom z FAS, wyd. PARPAMEDIA, Warszawa 2007
- https://fmis.org.pl/2024/08/20/fas-i-fasd-charakterystyka-roznice-przebieg/?_gl=1*t3vnfd*_up*MQ..*_gs*MQ..&gclid=EAIaIQobChMI5ombx9C1jwMVvWtBAh0NnyLfEAMYASAAEgL64PD_BwE&gbraid=0AAAAAptBld7OmYAa9ZhEP7fXTJGMuEYkD, dostęp z dnia 31.08.2025 r.
- https://www.gov.pl/web/psse-szczecinek/zespol-fas-plodowy-zespol-alkoholowy, dostęp z dnia 31.08.2025 r.
Autorka: Urszula Wesół – pedagog specjalny, terapeuta pedagogiczny
Szkoła Podstawowa – portal dla nauczycieli