Od 1 września 2026 r. część przepisów dotyczących procesu diagnostycznego w poradniach psychologiczno-pedagogicznych zacznie obowiązywać w nowym kształcie. Dla szkół oznacza to m.in. konieczność przygotowywania informacji o funkcjonowaniu dziecka lub ucznia, opartej na ocenie jego funkcjonowania w środowisku szkolnym, w sytuacjach przewidzianych przepisami.
Samo brzmienie terminu „ocena funkcjonalna” może budzić skojarzenia z rozwiązaniem nowym, złożonym, a nawet trudnym do wprowadzenia w codziennej pracy szkoły. Warto jednak zatrzymać się na chwilę i spojrzeć na tę zmianę z innej perspektywy. Nie jako na kolejne zadanie do wykonania, lecz jako na próbę uporządkowania tego, co w pracy nauczyciela od dawna jest obecne i niezbędne.
Zaczynamy od tego, co już znamy
Każdy nauczyciel szkoły podstawowej pracuje w oparciu o obserwację pedagogiczną. Stanowi ona punkt wyjścia do podejmowania decyzji dydaktycznych i wychowawczych, a jednocześnie ma wyraźne umocowanie w przepisach prawa oświatowego. Zgodnie z obowiązującym od 2017 r. rozporządzeniem regulującym zasady organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej, pomoc ta polega na rozpoznawaniu potrzeb i możliwości ucznia, z uwzględnieniem czynników środowiskowych wpływających na jego funkcjonowanie w szkole.
W praktyce oznacza to obowiązek uważnego monitorowania funkcjonowania ucznia w codziennych sytuacjach edukacyjnych i społecznych. Rozporządzenie MEN z 9 sierpnia 2017 r. wskazuje również zadania nauczycieli i specjalistów, obejmujące m.in. rozpoznawanie indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych oraz możliwości psychofizycznych uczniów, określanie ich mocnych stron, predyspozycji, zainteresowań i uzdolnień, a także rozpoznawanie przyczyn trudności w funkcjonowaniu, w tym barier utrudniających udział ucznia w życiu szkoły. W tym samym akcie prawnym doprecyzowano, że obserwacja pedagogiczna w szkole, prowadzona w trakcie bieżącej pracy z uczniami, służy rozpoznaniu trudności w uczeniu się (w klasach I–III szkoły podstawowej także deficytów kompetencji, zaburzeń sprawności językowych oraz ryzyka wystąpienia specyficznych trudności w uczeniu się). Obejmuje ona również rozpoznawanie potencjału ucznia i jego zainteresowań oraz szczególnych uzdolnień.
Oznacza to, że obserwacja pedagogiczna nie ogranicza się do dostrzegania trudności. Jest procesem, który obejmuje całościowe rozpoznanie funkcjonowania ucznia zarówno w obszarze potrzeb, jak i zasobów. Ma charakter ciągły i odbywa się w naturalnych warunkach pracy szkolnej, podczas realizacji codziennych zadań edukacyjnych. Na podstawie obserwacji podejmowane są dalsze działania, w tym dostosowywanie metod i form pracy do potrzeb ucznia, planowanie i realizowanie pomocy psychologiczno-pedagogicznej oraz analiza jej skuteczności. Działania te mają charakter zespołowy i obejmują współpracę nauczycieli, specjalistów oraz rodziców ucznia. W tym ujęciu obserwacja pedagogiczna stanowi nie tylko element codziennej praktyki, lecz także formalny i systemowy fundament rozpoznawania potrzeb ucznia w szkole. Ocena funkcjonalna nie wprowadza więc nowego kierunku działania, lecz porządkuje i pogłębia proces, który od lat jest wpisany w zadania nauczyciela.
Porządkowanie zamiast rewolucji
Ocena funkcjonalna nie zmienia tego, że obserwujemy ucznia i reagujemy na jego potrzeby. Wprowadza natomiast większy porządek w tym procesie. Pomaga przejść od intuicyjnego rozpoznawania sytuacji do bardziej świadomego i systemowego działania. Wprowadza wspólny język opisu funkcjonowania ucznia i pozwala spojrzeć na jego sytuację z różnych perspektyw. Dzięki temu wnioski nie opierają się wyłącznie na pojedynczym doświadczeniu czy wrażeniu, lecz na zebranych informacjach z wielu źródeł, które można ze sobą zestawić i przeanalizować. Jest to zmiana jakościowa, ale nie jest to zmiana, która podważa dotychczasowe kompetencje nauczycieli. Przeciwnie, opiera się na nich.
Dlaczego sposób opisu ma znaczenie?
W codziennej pracy często posługujemy się skrótami myślowymi. Są one naturalne i pozwalają szybko uporządkować sytuację. Jednak w kontekście planowania wsparcia mogą okazać się niewystarczające. Jeżeli powiemy, że uczeń „nie chce pracować”, niewiele wynika z tego dla dalszego działania. Jeżeli natomiast zauważymy, że przerywa pracę po kilku minutach, szczególnie przy zadaniach wymagających czytania dłuższego tekstu, pojawia się przestrzeń do konkretnej decyzji. Można zmienić formę zadania, podzielić je na etapy lub wprowadzić inne sposoby pracy. Ocena funkcjonalna kieruje nas właśnie w stronę takiego opisu. Nie po to, aby tworzyć bardziej rozbudowaną dokumentację, lecz po to, aby trafniej rozumieć sytuację ucznia.
Uczeń w kontekście, nie w oderwaniu
Jednym z kluczowych założeń oceny funkcjonalnej jest uwzględnienie kontekstu. Uczeń nie funkcjonuje w próżni. Na jego zachowanie i sposób pracy wpływają warunki, w jakich się znajduje. Organizacja lekcji, sposób komunikowania poleceń, relacje w klasie, a także sytuacja rodzinna i zdrowotna mają znaczenie. W praktyce szkolnej dobrze to znamy. Ten sam uczeń może inaczej funkcjonować na różnych zajęciach. Może być aktywny i zaangażowany w jednej sytuacji, a wycofany w innej. Ocena funkcjonalna pozwala te różnice zauważyć i uporządkować, dzięki czemu obraz ucznia staje się pełniejszy, a decyzje dotyczące wsparcia bardziej trafne.
Znaczenie współpracy
W pracy nauczyciela ważną rolę odgrywa współpraca. Rozmowy z innymi nauczycielami, wymiana doświadczeń i wspólne poszukiwanie rozwiązań to codzienność wielu szkół. Ocena funkcjonalna wzmacnia ten element, zakładając, że opis funkcjonowania ucznia powinien uwzględniać różne perspektywy. Nauczyciel przedmiotu widzi ucznia w sytuacji zadaniowej. Wychowawca obserwuje jego funkcjonowanie w grupie. Specjalista dostrzega aspekty rozwojowe, emocjonalne i społeczne. Połączenie tych obserwacji pozwala stworzyć spójny obraz, który stanowi solidną podstawę do planowania działań.
Od rozpoznania do wsparcia
Najważniejszym celem oceny funkcjonalnej nie jest opis sam w sobie. Jest nim działanie. Jeżeli rozpoznanie jest trafne, łatwiej dobrać metody pracy, dostosować wymagania i zaplanować wsparcie. Jeżeli natomiast rozpoznanie jest powierzchowne, istnieje ryzyko działań nieskutecznych lub przypadkowych. Ocena funkcjonalna pomaga tego uniknąć. Wprowadza większą przejrzystość i spójność w podejmowaniu decyzji.
Nowe regulacje, znane zadania
Wprowadzenie obowiązku stosowania zasad opisu funkcjonowania ucznia od 1 września 2026 r. ma na celu ujednolicenie podejścia i wzmocnienie roli szkoły w procesie rozpoznawania potrzeb ucznia w sytuacjach przewidzianych przepisami. Dla nauczycieli oznacza to konieczność większej precyzji w obserwacji i opisie, bez zmiany sensu pracy. Zadanie pozostaje to samo: rozpoznać potrzeby ucznia i jak najlepiej go wesprzeć.
Uważność jako podstawa
W centrum oceny funkcjonalnej pozostaje uważność nauczyciela. To ona pozwala dostrzec subtelne sygnały: zmianę w zachowaniu, trudność, która dopiero się pojawia, ale także potencjał, który warto rozwijać. Żadne narzędzie nie zastąpi tej uważności. Może ją jedynie uporządkować i wzmocnić.
Nie nowe, lecz bardziej świadome
Ocena funkcjonalna nie jest czymś, co pojawia się obok naszej pracy. Jest sposobem jej uporządkowania. Można więc spojrzeć na nią nie jako na dodatkowy obowiązek, lecz jako na narzędzie, które pomaga robić to, co i tak jest istotą zawodu nauczyciela: rozumieć ucznia i wspierać go w rozwoju. Być może właśnie w tym sensie jest to zmiana ważna, choć nie rewolucyjna.
Źródła:
- rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno‑pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach (tekst jednolity: Dz. U. z 2023 r., poz. 1798)
- komunikat Ministerstwa Edukacji o podpisaniu rozporządzenia w sprawie orzeczeń i opinii wydawanych przez zespoły orzekające działające w publicznych poradniach psychologiczno‑pedagogicznych wraz z informacją o wejściu w życie części przepisów od 1 września 2026 r. https://www.gov.pl/web/edukacja/rozporzadzenie-w-sprawie-orzeczen-i-opinii-poradni-psychologiczno-pedagogicznych-podpisane
Artykuł opracowała: Joanna Woronko – pedagog i trenerka oświaty z wieloletnim doświadczeniem w pracy z uczniami i nauczycielami
Szkoła Podstawowa – portal dla nauczycieli