Przemoc rówieśnicza jest jednym z najbardziej powszechnych, a jednocześnie najpoważniejszym problemem wychowawczym występującym w szkołach. Choć często bywa bagatelizowana i normalizowana jako dziecięce konflikty lub naturalny element dorastania, w rzeczywistości niesie ze sobą poważne konsekwencje emocjonalne, społeczne i edukacyjne dla wszystkich uczestników – zarówno ofiar, sprawców, jak i świadków. Szkoła, jako jedno z kluczowych środowisk rozwojowych dziecka, ponosi szczególną odpowiedzialność w zakresie zapobiegania przemocy oraz podejmowania adekwatnych działań interwencyjnych.
Czym jest przemoc rówieśnicza – ujęcie teoretyczne
Najprościej można powiedzieć, że przemoc rówieśnicza to celowe, powtarzalne działania skierowane przeciwko drugiej osobie, w których występuje nierównowaga sił (fizycznych, psychicznych lub społecznych). Istotnym elementem odróżniającym przemoc od konfliktu jest fakt, że ofiara nie ma realnej możliwości obrony, a działania sprawcy prowadzą do jej krzywdy.
Analizując literaturę przedmiotu można wymienić następujące formy przemocy rówieśniczej:
- przemoc fizyczna (bicie, popychanie, niszczenie rzeczy),
- przemoc psychiczna (wyśmiewanie, poniżanie, groźby, izolowanie),
- przemoc relacyjna (wykluczanie z grupy, manipulowanie relacjami),
- cyberprzemoc (ośmieszanie, hejt, publikowanie treści bez zgody).
Warto podkreślić, że dzieci w wieku szkoły podstawowej często nie dysponują jeszcze w pełni rozwiniętymi umiejętnościami regulacji emocji i rozwiązywania konfliktów, co sprawia, że agresja bywa dla nich sposobem radzenia sobie z napięciem, frustracją lub poczuciem bezradności. Właśnie dlatego tak ważna jest rola nauczycieli zarówno w zakresie rozwijania umiejętności zarządzania emocjami i ekspresji, jak i interweniowania w przypadku zachowań przemocowych.
Przemoc rówieśnicza to zjawisko, które obarczone jest poważnymi konsekwencjami. Długotrwałe doświadczanie przemocy może prowadzić do:
- obniżonego poczucia własnej wartości,
- lęku, smutku, objawów depresyjnych,
- trudności w nauce i absencji szkolnej,
- problemów psychosomatycznych,
- zaburzeń relacji społecznych.
Równie istotne są konsekwencje dla sprawców przemocy, u których utrwala się nieprawidłowy sposób regulowania emocji i rozwiązywania konfliktów, oraz dla świadków, którzy uczą się bierności lub przyzwolenia na krzywdę innych.
Profilaktyka przemocy rówieśniczej
Skuteczna profilaktyka przemocy opiera się na systematycznych, długofalowych działaniach, a nie jednorazowych interwencjach. Co zatem możemy zrobić:
• Podstawą działań profilaktycznych w zakresie przeciwdziałania przemocy rówieśniczej jest budowanie bezpiecznego klimatu szkoły, rozumianego nie jako zapis w dokumentach, lecz codzienna praktyka. Przejawia się on w postawach dorosłych, jasnych zasadach współżycia społecznego oraz konsekwentnym reagowaniu na każdą formę przemocy. To uważność i spójność działań nauczycieli budują w uczniach poczucie bezpieczeństwa i przekonanie, że ich trudności są dostrzegane.
• Edukacja społeczno-emocjonalna odgrywa ważną rolę w profilaktyce przemocy, wspierając uczniów w rozumieniu własnych emocji i relacji z innymi. Nauka rozpoznawania i nazywania uczuć, radzenia sobie z konfliktem i złością oraz ćwiczenie asertywności i stawiania granic wzmacniają poczucie sprawczości uczniów i zmniejszają ryzyko zachowań agresywnych.
• Systematyczna praca z zespołem klasowym sprzyja budowaniu atmosfery akceptacji i wzajemnego szacunku. Rozmowy wychowawcze dotyczące różnorodności oraz ćwiczenia integrujące pomagają uczniom lepiej się poznać, wzmacniają poczucie przynależności i ograniczają ryzyko wykluczenia. Docenianie postaw opartych na empatii i życzliwości wspiera tworzenie klasy jako bezpiecznej wspólnoty.
• Współpraca z rodzicami jest niezbędnym elementem przeciwdziałania przemocy rówieśniczej. Szkoła powinna informować rodziców o zjawisku przemocy i jego konsekwencjach oraz wspólnie z nimi ustalać zasady reagowania na trudne zachowania. Wsparcie rodziców w rozwijaniu kompetencji wychowawczych sprzyja spójności oddziaływań i budowaniu bezpiecznego środowiska dla dziecka zarówno w szkole, jak i w domu.
Reagowanie na przemoc rówieśniczą
Skuteczne reagowanie na przemoc rówieśniczą rozpoczyna się od wczesnego rozpoznania niepokojących sygnałów. Nauczyciele i pracownicy szkoły powinni zwracać uwagę na zmiany w zachowaniu ucznia, takie jak wycofanie, spadek wyników w nauce, niechęć do uczęszczania do szkoły czy częste skargi somatyczne bez wyraźnej przyczyny. Szybka reakcja dorosłego, polegająca na przerwaniu aktu przemocy i zapewnieniu bezpieczeństwa uczniowi, jest kluczowa dla zatrzymania dalszej eskalacji problemu. Ważne jest, aby interwencja miała charakter spokojny i stanowczy, bez publicznego oceniania czy zawstydzania którejkolwiek ze stron. Kolejnym krokiem jest przeprowadzenie indywidualnych rozmów z osobami zaangażowanymi w sytuację – ofiarą, sprawcą oraz świadkami. Rozmowy te powinny koncentrować się na faktach, przeżywanych emocjach oraz jednoznacznym nazwaniu zachowania jako niedopuszczalnego. Równolegle podejmowane są działania naprawcze i wychowawcze, obejmujące wsparcie emocjonalne dla osoby doświadczającej przemocy, pracę ze sprawcą nad odpowiedzialnością i empatią oraz działania wzmacniające relacje w klasie. Niezbędne jest również monitorowanie sytuacji w dłuższej perspektywie, aby zapewnić trwałą poprawę i poczucie bezpieczeństwa uczniów.
Rola szkoły
Szkoła nie ponosi odpowiedzialności za wszystkie trudności, z którymi przychodzą uczniowie, ale ponosi odpowiedzialność za sposób reagowania na przemoc. Brak reakcji, bagatelizowanie problemu lub przerzucanie odpowiedzialności może prowadzić do pogłębienia krzywdy dziecka.
Skuteczna szkoła to taka, w której:
- uczniowie wiedzą, że mogą szukać pomocy,
- dorośli reagują konsekwentnie i z empatią,
- przemoc nie jest normą, lecz sygnałem do działania.
Podsumowując można powiedzieć, że przemoc rówieśnicza nie jest problemem jednego ucznia, lecz zjawiskiem dotyczącym całej społeczności szkolnej. Jej przeciwdziałanie wymaga uważności, współpracy i gotowości do reagowania. Szkoła podstawowa, jako miejsce intensywnego rozwoju społecznego dzieci, ma szczególną możliwość i obowiązek kształtowania postaw opartych na szacunku, odpowiedzialności i empatii.
Bibliografia:
- Czemierowska-Koruba E., Agresja i przemoc w szkole – czyli co powinniśmy wiedzieć, by skutecznie działać. ORE. Warszawa 2014
- Kołodziejczyk J., Agresja i przemoc w szkole: Konstruowanie programu przeciwdziałania agresji i przemocy w szkole. Sophia. Kraków 2004
- Larson J., Kołodziejczyk A., Szkolny system przeciwdziałania przemocy rówieśniczej. Fraszka Edukacyjna, Warszawa 2019
- Mayrock A., Przemoc. Podręcznik przetrwania dla nastolatków, Mamania, Warszawa 2020
- O’ Moore M., Minton S. J., Przemoc w szkole. Program zapobiegania i zwalczania przemocy dla dyrektorów szkół, nauczycieli i rodziców. Fraszka Edukacyjna. Warszawa 2016
- Schoolmates, Znęcanie się w szkołach. Przewodnik dla młodzieży jak przeciwdziałać znęcaniu – 2008, Tłumaczenie R. Biedroń, P. Kulka
Autorka: Aleksandra Kubala–Kulpińska
Szkoła Podstawowa – portal dla nauczycieli