„Odwrócona lekcja” (ang.flipped lesson) stanowi jeden z najbardziej rozpoznawalnych modeli dydaktycznych, które w ostatnich kilkunastu latach pojawiły się w ramach edukacji formalnej. Za jego pionierów uważa się dwóch amerykańskich nauczycieli chemii – Jonathana Bergmanna i Aarona Samsa. Innowacją wprowadzoną przez wskazanych pedagogów stało się systematyczne przygotowywanie autorskich wykładów w formie multimedialnych filmów edukacyjnych, udostępnianych uczniom przed zasadniczymi zajęciami lekcyjnymi. Dzięki tak rozplanowanej pracy podopieczni zyskali możliwość przyswajania wiedzy w odpowiednim dla siebie czasie i tempie, by z kolei nauczyciele, podczas lekcji, mogli już zaproponować ćwiczenia o charakterze praktycznym i utrwalającym.
Na czym konkretnie polega więc tytułowe „odwrócenie”? Dotyczy ono środowiska uczenia się, w którym wykonywane są poszczególne czynności:
- działania wykonywane tradycyjnie w formie prezentacji na lekcji (nowa treść – wprowadzenia teoretyczne, definicje) są realizowane przez uczniów przed lekcją, poza klasą, za pośrednictwem krótkich materiałów wideo lub innych form „mikronauczania”;
- działania wykonywane tradycyjnie poza klasą (w formie zadania domowego) realizowane są wspólnie w klasie za pośrednictwem zadań praktycznych i problemowych, a także form eksperymentalnych.
Podstawowym celem takiego zabiegu jest optymalizacja pracy poznawczej – zgodnie z głównym założeniem uczniowie otrzymują wsparcie od nauczyciela właśnie wtedy, kiedy konfrontują się z trudniejszymi partiami materiału.
Uwaga! W literaturze przedmiotu można spotkać się z wieloma polskojęzycznymi ekwiwalentami anglojęzycznego określenia flipped lesson – poza najpopularniejszym określeniem „odwrócona lekcja” występują także następujące: „odwrócona szkoła”, „odwrócone nauczanie” i „odwrócona klasa”. W fachowych publikacjach pedagogicznych pojawia się natomiast wprowadzony przez Stanisława Dylaka termin „strategia kształcenia wyprzedzającego” oraz inne sformułowania, które są do niego podobne: „nauczanie wyprzedzające” i „strategia wyprzedzająca”. Warto na to zwrócić uwagę podczas samodzielnego poszukiwania różnorodnych źródeł i materiałów.
Cztery etapy pracy ucznia w modelu odwróconej lekcji – ustalenia Stanisława Dylaka
Model odwróconej lekcji nie jest wąsko pojętą metodą nauczania, lecz koncepcją ogólną, która może przyjąć różne formy realizacji. Według Stanisława Dylaka w modelu tym istnieją jednak cztery zasadnicze etapy pracy ucznia:
1) aktywacja – uczniowie aktywują wiedzę, którą już posiadają;
2) przetwarzanie – odbywa się w środowisku cyfrowym, na platformie nauczania zdalnego; uczniowie uczą się nowych faktów, pojęć i umiejętności, korzystając ze wskazanych lub przygotowanych przez nauczyciela materiałów dydaktycznych;
3) systematyzacja – przeprowadzenie testu wiadomości przez nauczyciela w celu uporządkowania informacji nabytych przez uczniów podczas etapu przetwarzania;
4) ewaluacja – dostarcza informacji zwrotnej dotyczącej przebiegu pracy w modelu odwróconej lekcji (w tej fazie nauczyciel powinien więc podjąć refleksję na temat własnych działań dydaktycznych).
Warto przy tym zaznaczyć, że aby lekcje w modelu odwróconej lekcji przynosiły pożądane rezultaty, konieczne jest uwzględnienie kilku podstawowych warunków.
Warunki optymalnego wdrożenia modelu odwróconej lekcji
Koncepcja odwróconej lekcji to konsekwencja przeorganizowania czasu lekcyjnego w taki sposób, by uczeń otrzymywał wsparcie na etapie nauki, który jest najbardziej wymagający poznawczo. Co to oznacza w praktyce?
MNIEJ TRANSMISJI → WIĘCEJ INTERAKCJI
MNIEJ MECHANICZNEGO NOTOWANIA → WIĘCEJ ANALIZOWANIA
W modelu tym nauczyciel powinien pełnić funkcję projektanta sytuacji problemowych, a uczeń – aktywnego poszukiwacza rozwiązań lub niestrudzonego badacza. Błędne techniki wdrażania „odwróconej szkoły” skutkują jednak niekiedy karykaturalną formą tej strategii, która nie ma na celu aktywizowania uczniów, lecz najzwyczajniejsze zaoszczędzenie czasu podczas lekcji. Do takiego stanu rzeczy przyczyniają się najczęściej poniższe powody:
- mało atrakcyjne i zbyt długie materiały;
- brak wysokiej jakości sesji klasowych (odbywanie wykładów w domu, bez zmiany podejścia w klasie).
Przy kompetentnej realizacji zajęć lekcyjnych w tej koncepcji przydatne okazuje się uwzględnienie następujących warunków:
1. Zmieniona kultura uczenia się – w miejscu dominacji nauczyciela: aktywność, inicjatywność i samodzielność uczniów (upodmiotowienie podopiecznych).
2. Bogate i elastyczne środowisko uczenia się – im więcej możliwości technicznych dostępnych dla nauczycieli i uczniów, tym większa swoboda nauczyciela w przygotowywaniu „odwróconej lekcji”, a uczniów – w realizacji zaplanowanych działań domowych.
3. Dedykowane treści kształcenia – wybór najlepszej formy prezentacji treści nauczania oraz gotowość nauczycieli do samodzielnego tworzenia materiałów edukacyjnych lub daleko idącej adaptacji materiału podręcznikowego.
4. Profesjonalny nauczyciel – cechują go: gotowość do podejmowania ryzyka, umiejętność realizacji alternatywnego planu lekcji (w razie potrzeby), dysponowanie bogatym repertuarem metod i technik pracy dydaktycznej oraz świadomość rezygnacji z dominującej roli w klasie (zmiana z autorytarnego stylu nauczania na liberalny).
Podsumowanie
Wprowadzanie danego konceptu lub danej idei jest procesem liniowym – można je precyzyjnie zaprezentować w formach asynchronicznych (krótkie wideo, prezentacja interaktywna, podcast). Głębokie rozumienie ma z kolei charakter nieliniowy – wymaga negocjacji, popełniania błędów, różnorodnych prób aplikacji. To moment, w którym szczególnie warto mieć dostęp do interakcji z ekspertem (nauczycielem). Takie planowanie pracy dydaktycznej proponuje właśnie model odwróconej lekcji (ang. flipped lesson), postulujący reorganizację dystrybucji czasu poznawczego. Dzięki niemu uczniowie nie pozostają samotni przy zadaniach o największym obciążeniu poznawczym – mierzą się z nimi w klasie, gdzie mają możliwość zadawania pytań i dokonywania szybkiej korekty. By strategia ta nie przyjęła zniekształconej formy oszczędzania czasu podczas lekcji, punktem wyjścia wszelkich działań w klasie i poza nią powinna być nauczycielska refleksja nad ich jakością i skutecznością.
Bibliografia:
- Bergmann J., Sams A., Flip Your Classroom: Reach Every Student in Every Class Every Day, Eugene 2012.
- Czaplikowska R., „Odwrócona lekcja” (flipped lesson) jako innowacyjny model organizacyjny lekcji języka obcego, „Language and Literary Studies of Warsaw” 2015, nr 5, s. 125–135.
- Dylak S., Architektura wiedzy w szkole, Warszawa 2013.
- Nagel D., Report: The 4 Pillars of the Flipped Classroom, [b. m. w.] 2013, http://thejournal.com/articles/2013/06/18/report-the-4-pillars-of-the-flipped-classroom.aspx, dostęp: listopad 2025.
Artykuł pt. Metoda odwróconej lekcji opracowała Joanna Pałka
Szkoła Podstawowa – portal dla nauczycieli