Metody aktywizujące – uczenie przez działanie

0
418

Uczenie poprzez działanie jest najbardziej efektywne, dlatego w ostatnich latach w edukacji coraz większą popularnością cieszą się metody aktywizujące, które doskonalą umiejętności przydatne w codziennym życiu, np. logiczne myślenie, dyskutowanie, kreatywność, selekcja informacji itp.

Rozwijanie umiejętności w praktycznym działaniu niesie za sobą mnóstwo korzyści zarówno dla uczniów, jak i nauczycieli. Dzieci, które aktywnie uczestniczą w toku lekcji są zdecydowanie bardziej otwarte na wiedzę, osiągają lepsze wyniki w nauce. Częste wykorzystywanie metod aktywizujących w procesie nauczania wpływa na integrację zespołu oraz budowanie właściwej relacji nauczyciel – uczeń, opartej na wzajemnym szacunku i zaufaniu.

Metody aktywizujące rozwijają kreatywne i krytyczne myślenie, poszerzają zainteresowania, służą rozwojowi umiejętności komunikowania się w grupie, argumentowania, wyciągania wniosków. Pracując metodami aktywizującymi wspieramy również rozwój emocjonalny naszych uczniów.

Wykorzystywanie metod aktywizujących wymaga od nauczyciela odpowiedniego przygotowania lekcji w taki sposób, aby stworzyć uczniom jak najwięcej sytuacji edukacyjnych, w których będą mogli przeżywać i doświadczać. Nauczyciel powinien pełnić rolę doradcy, który zamiast podawać informacje, uczy, w jaki sposób uczeń ma je odnaleźć. Organizuje pracę w taki sposób, żeby uczeń potrafił: poszukiwać, działać i współpracować w zespole, zadawać pytania, dyskutować, wyszukiwać, selekcjonować informacje. W metodach aktywizujących rola ucznia jest najważniejsza, bez jego aktywnego uczestnictwa proces nauczania jest niepełny.

Stosowanie metod aktywizujących w nauczaniu wymaga określonych zmian w strukturze zajęć. Najważniejsze elementy to:

a) organizacja zajęć – praca odbywa się w małych grupach, nauczyciel stawia konkretne zadania/problemy, określa czas pracy, dostarcza materiały pomocnicze, nadzoruje prace, w razie trudności naprowadza np. poprzez pytania pomocnicze;

b) praca w grupach – niewielka grupa osób pracuje, aby osiągnąć konkretny cel, następnie prezentuje efekty swojej pracy na forum klasy (w zależności od wybranej metody aktywizującej może to być: plakat, drama, monolog, dialog, opowiadanie, gra itp.). Nauczyciel komentuje pracę każdej grupy;

c) podsumowanie pracy – zakończenie zajęć metodami aktywizującymi ma dwa wymiary: wychowawczy – rozumiany jako wypracowanie pewnej postawy uczniów oraz dydaktyczny – poszerzenie i uporządkowanie wiedzy, rozwój określonych umiejętności.

Skuteczność powodzenia metod aktywizujących w procesie nauczania jest zależna od kilku czynników, m.in.:

1. Kreatywności i zaangażowania nauczyciela.

2. Dyscypliny w grupie (Nauczyciel musi panować nad grupą, w przeciwnym razie na lekcji zapanuje chaos i cele nie zostaną osiągnięte).

3. Właściwe gospodarowanie czasem (Prowadzący musi w odpowiedni sposób zaplanować czas pracy na lekcji, aby zrealizować zaplanowane działania i dokonać ich podsumowania, kluczowe znaczenie ma tutaj dobór odpowiedniej metody aktywizującej).

4. Organizacja przestrzeni (Pomieszczenie powinno być na tyle duże, aby grupy miały zapewniony komfort pracy).

5. Materiały pomocnicze (Nauczyciel lub uczniowie po otrzymanej wcześniej instrukcji przygotowują niezbędne pomoce, np. papier, pisaki, stroje itp.).

Według Wincentego Okonia, do niedawna preferowane były cztery grupy metod nauczania:

  • podające – uczenie się przez przyswajanie,
  • waloryzacyjne – uczenie się przez przeżywanie,
  • problemowe – uczenie się przez odkrywanie,
  • praktyczne – uczenie się przez działanie.

F. Szlosek rozszerzył grupę metod problemowych o metody aktywizujące – pomoce
i wskazówki, dzięki którym uczeń poszerza swoją wiedzę i zainteresowania, doskonali umiejętność komunikowania się w grupie, argumentowania. Dzieci podczas wykonywania podjętych działań są aktywne w sferze ruchowej, werbalnej, angażują się emocjonalnie.

Ogólny podział metod aktywizujących

I Metody problemowe (np. Burza mózgów, Dyskusja panelowa, Obserwacja, Studium przypadku) – rozwijają przede wszystkim umiejętność krytycznego myślenia. Nauczyciel przedstawia uczniom sytuację problemową i w odpowiedni sposób organizuje proces poznawczo-wychowawczy, na który składa się m.in. analizowanie, wnioskowanie, wyjaśnianie, ocenianie i porównywanie. Wykorzystujemy zróżnicowane źródła, np. Internet, filmy dydaktyczne, fotografie, wykresy itp.

II Metody ekspresji i impresji (np. Drama, Mapa mózgu, Metoda projektu) – opierają się na dużym emocjonalnym zaangażowaniu uczniów. Przeżycia i doznania są związane z zadaniami, które wykonują.

III Metody graficznego zapisu (np. Plakat, Rybi szkielet, Drzewko decyzyjne, Mapa skojarzeń, Śnieżna kula) – proces podejmowania decyzji jest przedstawiony graficznie.

Szczegółowy podział metod i technik aktywizujących

1. Metody integracyjne – relaksują, odprężają, uczą właściwej komunikacji w grupie, pomagają wprowadzić życzliwą atmosferę (przykłady: Krasnoludek, Kwiat grupowy, Pajęczynka, Wrzuć strach do kapelusza).

2. Metody hierarchizacji – uczą klasyfikowania i porządkowania wiadomości w zależności niższości i wyższości (przykłady: Piramida priorytetów, Diamentowe uszeregowanie, Promyczkowe uszeregowanie).

3. Metody definiowania pojęć – opiera się na analizowaniu i definiowaniu pojęć (przykłady: Kula śniegowa, Burza mózgów).

4. Metody twórczego rozwiązywania problemów uczą krytycznego i twórczego myślenia, łączenia wiedzy teoretycznej z praktyką (przykłady: Sześć myślących kapeluszy, Dywanik pomysłów).

5. Metody pracy we współpracy – rozwijają współpracę w grupie, komunikowanie się, a także akceptację indywidualnych różnic (przykłady: Zabawa na hasło, Układanka).

6. Metody ewaluacyjne – uczą oceniania siebie oraz działań innych osób, pomagają oswoić się z krytyką (przykłady: Termometr uczuć, Kosz i walizeczka, Tarcza strzelecka).

7. Metody dyskusyjne – uczą prezentowania własnego stanowiska, argumentowania, dyskutowania, wymiany poglądów i doświadczeń (przykłady: Debata za i przeciw, Akwarium, Dyskusja panelowa).

8. Metody rozwijające twórcze myślenie – uczą myślenia twórczego, rozwijania swoich zdolności (przykłady: Fabuła z kubka, Słowo przypadkowe).

9. Metody grupowego podejmowania decyzji – rozwijają umiejętność komunikowania się w grupie, podejmowania decyzji i ponoszenia za nią odpowiedzialności, sztuki kompromisu (przykłady: Drzewko dyskusyjne, Pustynia, Sześć par butów).

10. Metody planowania – pozwalają uczniom urzeczywistniać swoje marzenia i fantazje, uczą planować rzeczywistość, formułować cele (przykłady: Gwiazda pytań, Planowanie przyszłości).

11. Metody przyspieszonego uczenia się – doskonalą techniki szybkiego przyswajania wiedzy (przykłady: Łańcuchowa metoda skojarzeń).

12. Gry dydaktyczne – uczą zdrowej rywalizacji, przestrzegania ustalonych reguł, dają możliwość odniesienia sukcesu, a także oswajania się z przegraną (przykłady: Dziwne powiedzonka, Magiczny kalkulator).

O wyborze metod i technik stosowanych podczas zajęć decyduje nauczyciel. Metody
aktywizujące mogą być modyfikowane w zależności od aktualnych potrzeb i możliwości zespołu klasowego, założonego celu, kreatywności prowadzącego. Należy pamiętać, że nawet najbardziej interesująca metoda nie zawsze gwarantuje sukces. Pamiętajmy, żeby metody i techniki aktywizujące dopasować do uczniów, a nigdy odwrotnie.

Opracowano na podstawie poniższej literatury:

  • Brudnik E., Moszyńska A., Owczarska B., Ja i mój uczeń pracujemy aktywnie. Kielce 2000
  • Krzyżewska J., Aktywizujące metody i techniki w edukacji wczesnoszkolnej. Suwałki 1988
  • Okoń W., Wprowadzenie do dydaktyki ogólnej. Warszawa 1988

Autor: Irena Daniel – Czytelniczka Portalu