Umiejętność czytania ze zrozumieniem stanowi fundament dalszej edukacji oraz warunek sprawczego funkcjonowania we współczesnym społeczeństwie. W obliczu nieustannego napływu wątpliwej jakości informacji i rozmaitych fake newsów świadome i krytyczne odczytywanie tekstów jest nie tylko podstawową kompetencją szkolną, lecz przede wszystkim kluczową umiejętnością życiową. Jej kształtowanie rozpoczyna się na początkowym etapie obowiązkowej edukacji szkolnej i trwa nieprzerwanie aż do jej zakończenia – świadczy o tym m.in. fakt, że na najważniejszych polskich egzaminach zewnętrznych (egzamin ósmoklasisty, egzamin maturalny) jest to kwestia sprawdzana w pierwszej kolejności.
Dbałość o prawidłowy rozwój czytania ze zrozumieniem wśród uczniów spoczywa głównie na nauczycielach szkół podstawowych – to właśnie oni są zobligowani do wprowadzania skutecznych technik i wartościowych zadań swoim młodym podopiecznym.
Pierwszy kontakt z nowym tekstem…
Rozumienie tekstu jest złożonym procesem – wpływa na niego wiele czynników. Sukces w postaci efektywnego przyswajania informacji stanowi z kolei wypadkową regularnych i przemyślanych działań praktykowanych w trakcie procesu uczenia się. Można jednak wyodrębnić pewne zasadnicze elementy, na które warto zwrócić uwagę już przy pierwszym kontakcie z danym tekstem. A są to:
- kontekst (tło tematyczne i kulturowe)
- struktura tekstu (podział na akapity lub układ niestandardowy)
- słownictwo (zasób słów, rejestr języka)
- styl autora (indywidualny styl pisania, który może mieć wpływ na rozumienie treści – np. częste stosowanie metafor i niejasnych aluzji zaciemnia znaczenie tekstu)
Trzeba także zaznaczyć, że osobiste zainteresowania uczniów i ich potrzeby mają ogromny wpływ na przyswajanie danego materiału – czynnik ten należy wziąć pod uwagę już na samym początku organizacji pracy, czyli przy wyborze tekstów do ćwiczeń.
Działania wspierające rozwój czytania ze zrozumieniem
1. Dobór różnorodnych tekstów
Uczniowie współcześnie mają kontakt z wieloma formami tekstu pisanego: książkami, komiksami, memami czy komentarzami na portalach społecznościowych. Warto tę różnorodność wykorzystywać również w praktyce szkolnej, proponując uczniom nie tylko klasyczne teksty literackie, lecz także:
- teksty użytkowe (instrukcje, plakaty, ogłoszenia)
- teksty popularnonaukowe
- teksty publicystyczne
- dyskusje na forach internetowych
- infografiki i inne materiały multimodalne
Zróżnicowane materiały dydaktyczne zwiększają motywację uczniów i pozwalają im odkryć, że czytanie ze zrozumieniem jest umiejętnością wymaganą niemal w każdym obszarze ich życia. Warto jednak zaznaczyć, że za przygotowywanie tekstów do ćwiczeń nie musi (a nawet nie powinien) odpowiadać tylko nauczyciel – swoje propozycje dla całej klasy mogą wysuwać także poszczególni uczniowie, konsultując je uprzednio z pedagogiem (takie działanie wzmaga poczucie sprawczości i odpowiedzialności w procesie uczenia się). Należy jedynie stale pamiętać o stosownym doborze materiału do poziomu grupy (przykładowo: na wczesnym etapie edukacji uczniowie powinni pracować na niezbyt skomplikowanych tekstach o klarownej strukturze).
2. Strategiczne podejście do czytania
Efektywne czytanie wymaga znajomości strategii rozumienia tekstu. W tym celu konieczne jest stosowanie metod, które aktywizują kreatywne i problemowe myślenie – można do nich zaliczyć:
- przewidywanie treści na podstawie nagłówków lub ilustracji
- podkreślanie lub parafrazowanie istotnych fragmentów
- wyszukiwanie słów kluczowych
- tworzenie słowniczków związanych z danym tekstem
- robienie notatek w formie map myśli
- streszczanie lub podsumowywanie całego tekstu
Uruchomienie różnorodnych strategii, które z czasem stają się nawykiem, umożliwia uczniom sukcesywne kształtowanie swoich umiejętności w indywidualnym zakresie – chodzi więc o to, by wkrótce każdy znalazł coś dla siebie.
3. Tekst i głos – dwa zwierciadła
Dyskusja jest niezwykle skutecznym narzędziem w procesie rozumienia tekstu i odkrywania jego potencjalnych sensów.Podczas rozmowy uczniowie nie tylko uczą się formułować i porządkować swoje myśli, lecz także uświadamiają sobie istnienie różnych interpretacji. Należy zdawać sobie sprawę, że za zapisanymi słowami kryją się rozmaite emocje i intencje, często nieuchwytne przy cichej, samodzielnej lekturze – czytanie fragmentów bądź całego tekstu na głos jest więc pewnym wyrazem jego rozumienia (audiobook stanowi głosową interpretację zapisanego materiału i – tym samym – nie może być jego czystym przetworzeniem). Początek wymiany myśli można zasygnalizować za pomocą fundamentalnych pytań ogólnych:
- O czym jest ten tekst?
- Jakie jest jego główne przesłanie?
- Co autor chciał nim jeszcze przekazać?
- W jaki sposób to zrobił?
Każde z nich może być powodem do głębszych i bardziej szczegółowych rozważań moderowanych przez pedagoga. Rozmowy o różnych tekstach (uwidaczniające ich rozumienie) powinny być inicjowane także na szerszą skalę, np. poprzez:
- szkolne akcje czytelnicze we współpracy z biblioteką (np. „maratony czytania” – zaplanowane czasowo masowe czytanie fragmentów wybranej książki)
- tworzenie ogólnodostępnych rekomendacji książkowych przez uczniów
- spotkania z poetami i pisarzami
- i wiele, wiele innych
Skuteczność podejmowanych działań zależy w dużej mierze od tego, czy uczniowie traktują czytanie jako regularną praktykę – dlatego tak istotne jest również współpracowanie z rodzicami, którzy odpowiadają za kulturę czytelnictwa w domu.
Netografia:
- https://uum.pl/strategie-czytania-ze-zrozumieniem-w-polskim, dostęp: listopad 2025.
- https://zskrolowka.pl/czytanie-ze-zrozumieniem-jak-cwiczyc, dostęp: listopad 2025.
Artykuł opracowała: Joanna Pałka
Szkoła Podstawowa – portal dla nauczycieli