Współczesne realia kulturowe obfitują w wiele nowych wyzwań, którym można podołać jedynie za sprawą dobrze rozwiniętych kluczowych umiejętności. Liczne badania edukacyjne (m.in. OECD – „Future of Education and Skills 2030/2040”) pokazują, że jedną z takich umiejętności jest efektywne działanie w grupie – jej rozwój przekłada się na lepsze wyniki w nauce, większą motywację wewnętrzną uczniów, wzmacnianie kompetencji społeczno-emocjonalnych oraz bardziej satysfakcjonujące przyszłe życie zawodowe.
Wdrażanie zadań wymagających współpracy od wczesnych lat edukacji wspiera ponadto proces socjalizacji, dzięki czemu młody człowiek szybciej adaptuje się do nowych warunków i wykształca w sobie poczucie przynależności. W szkole podstawowej to właśnie nauczyciel odpowiada za kształtowanie tej kompetencji u podopiecznych za pośrednictwem skutecznych metod dydaktycznych, odpowiedniej organizacji pracy i harmonijnej kultury klasy.
Rozwijanie umiejętności współpracy w klasie – rola nauczyciela
Na początkowym etapie edukacji szkolnej nauczyciel pełni szereg różnych funkcji – jest nie tylko przewodnikiem i moderatorem działań, lecz także naocznym świadkiem funkcjonowania relacji w danej klasie. Do zależnych od pedagoga czynników wspierających integrację uczniów należy m.in. zaliczyć:
- tworzenie sytuacji edukacyjnych wymagających współpracy
- dawanie uczniom niezależności, ale w jasno wyznaczonych granicach
- zapewnianie uczniom informacji zwrotnej na temat samej pracy w grupie, a nie tylko jej efektów
- skuteczne reagowanie na występujące trudności emocjonalne i konflikty rówieśnicze
- wspieranie uczniów z trudnościami społecznymi (które wynikają z nieśmiałości, problemów w komunikacji itp.)
Nadrzędnym warunkiem dobrej współpracy związanym z powyższymi składowymi jest atmosfera bezpieczeństwa i zaufania. Jej budowanie stanowi niewątpliwie złożony i długotrwały proces, jednak za dobry punkt wyjścia można w tym wypadku uznać np. kontrakt klasowy. Nauczyciel, współtworząc go z uczniami, umożliwia uwzględnienie w nim tego, co dla młodych ludzi szczególnie ważne – tego, co będzie z czasem weryfikowane oraz poddawane indywidualnej i grupowej ocenie. Warto więc szczególnie zwrócić uwagę na to, by w kontrakcie znajdowały się również podpunkty dotyczące relacji i integracji (np. „dzielenie się notatkami i materiałami”, „zaangażowanie w wydarzenia klasowe” itd.).
Strategie rozwijania współpracy w klasie
1. Grupy, rotacje i role
W wielu opracowaniach dotyczących rozwijania umiejętności współpracy wśród uczniów wskazuje się na konieczność wprowadzania pracy w parach i grupach kilkuosobowych. Wdrażanie takich form działania naturalnie rodzi jednak szereg wyzwań, z których należy uprzednio zdawać sobie sprawę. W klasach spotykają się osoby o różnym poziomie wiedzy, różnych talentach i różnych temperamentach. Początkowo największy problem sprawia często odpowiedni podział obowiązków i skuteczna komunikacja. Nieodpowiednia organizacja pracy przynosi więc niejednokrotnie skutki w postaci przesadnego obciążenia tylko części grupy, konfliktów wewnętrznych i frustracji. Tym samym efektywne współdziałanie warunkuje kilka zasadniczych kryteriów:
- umiejętne zarządzanie różnorodnością (strategia grupowania uczniów według kompatybilnych umiejętności)
- prymarne wyznaczenie ról w grupie (lider, prezenter, sekretarz, mediator itp.)
- jasne określenie celów i bieżące kontrolowanie postępów pracy
- przestrzeganie zasad etycznej komunikacji (np. idea „Porozumienia Bez Przemocy” Marshalla B. Rosenberga)
- wdrożenie idei wzajemnego uczenia się (tutoringu rówieśniczego)
- rotowanie składów grup (aby uczniowie uczyli się współpracować z różnymi osobami)
Regularnie i odpowiedzialnie praktykowana praca zespołowa sprawia, że podopieczni zyskują większą samodzielność w procesie uczenia się, wzmacniają swoje poczucie własnej wartości i lepiej rozumieją swoje wzajemne potrzeby.
2. Dobór metod aktywizujących
Odpowiednia organizacja pracy grupowej wiąże się bezpośrednio także z doborem adekwatnej metody aktywizującej. Wśród takich metod szczególnie warto zwrócić uwagę na:
- różne rodzaje dyskusji (burza mózgów, dyskusja panelowa, dyskusja punktowana, debata oksfordzka itp.)
- metodę projektu (zarówno w perspektywie krótko-, jak i długoterminowej, o zasięgu klasowym lub szkolnym)
- dramę (przygotowywanie krótkich scenek i odgrywanie przypisanych ról)
- grywalizację (symulacje sytuacyjne i gry z zasadami)
- WebQuest (grupowe poszukiwanie informacji według określonego scenariusza)
- „odwróconą lekcję” (stanowiącą w zasadzie odrębny model dydaktyczny, który zachęca uczniów do wspólnej pracy nie tylko w szkole, lecz także poza nią)
Powyższy zbiór oczywiście nie ma charakteru zamkniętego. Im więcej różnorodnych metod poznają uczniowie, tym większe są ich szanse na wszechstronny rozwój.
3. Życie w realiach cyfrowych – współpraca za pośrednictwem TIK
Życie w XXI wieku toczy się równolegle w dwóch przestrzeniach – w świecie rzeczywistym i świecie cyfrowym. Przy współczesnych tendencjach młodzieży do izolacji w Internecie nie sposób pominąć TIK (technologii informacyjno-komunikacyjnych) w kontekście rozwoju umiejętności współpracy w procesie edukacji szkolnej. Warto mieć świadomość, że przestrzeń internetowa także może stanowić wartościową płaszczyznę spotkań i wymiany myśli – trzeba ją tylko odpowiednio wykorzystać. W tym celu pomocne będą wirtualne tablice (Jamboard, Miro, Padlet), wspólne dokumenty on-line (Google Docs, Office 365), cyfrowe teczki prac dokumentujące dotychczasowe działania grupowe (OneNote, Canva) itp. W zakresie nowoczesnych mediów należy przede wszystkim obficie czerpać z doświadczenia uczniów, którzy zwykle wykazują się doskonałą znajomością atrakcyjnych stron i platform.
Netografia:
- https://www.doktor-lifestyle.pl/jak-rozwijac-prace-zespolowa-w-szkolach-praktyczne-wskazowki-i-strategie/#Jak_nauczyciele_moga_wspierac_rozwoj_kompetencji_spolecznych_przez_wspolprace, dostęp: listopad 2025.
- https://www.oecd.org/en/about/projects/future-of-education-and-skills-2030.html, dostęp: listopad 2025.
Artykuł opracowała: Joanna Pałka
Szkoła Podstawowa – portal dla nauczycieli